I wata, 01 yupa, 2021 pachamama: runakunapa kawsakuyninpi; Unay pachamantañam qillqaq runakuna ruwasqankuta qawarichiyta munanqaku. Sapakamam yachasqankumanhinam qawasqankuta, riqsisqankuta, taripasqankuta ukusunqunpi kaqkunatapas rimanakuypaq qawarichiyta munachkarqanku unay pachapaq.

QISPICHIQ HUÑU: Umalliq: Luis Mujica; Puririchiq huñu: José Carlos Arévalo (Unajma), Hilda Huayhua (Unamba), Olinda Suaña (Unajma), Vicente Torres (Unsaac), Wilmer Rivera (Unsch), Gavina Córdova (Unajma), Pablo Landeo, Jermani Ojeda (Universidad de Texas), Hipólito Peralta (Upch).

Hawa suyukunapi yachaq huñu: César Itier (Institut National des Langues et Civilisations Orientales, Francia); Gustavo Solís (Universidad Nacional Mayor de San Marcos, Perú); Teófilo Laime (Universidad Nacional de San Andrés, Bolivia); Lelia Inés Albarracín (Universidad Santiago del Estero, Argentina); Yana Lucila Lema (Universidad de las Artes, Ecuador); Carlos Molina-Vital (Universidad of Illinois, Urbana-Champaign, USA); Félix Julca (Universidad Nacional Santiago Antúnez de Mayolo, Perú); Serafín Coronel-Molina (Universidad de Indiana, USA)

Yanapaqkuna: Erika Loa, Aníbal Bellido, Javier Leguía, Mery Salas, Yaneth Arévalo, Flor de María Garfias Allchaqkuna: Gavina Córdova, José Pardo, Sergio Cuellar Siqiq: Erik Galindo © Universidad Nacional José María Arguedas © Departamento Académico de Educación y Humanidades © Escuela Profesional de Educación Primaria Intercultural © Unaypacha. © Grupo de Investigación de Conocimientos Andinos (GICA).

Tupana: Jr. Juan Francisco Ramos N° 380. Andahuaylas – Apurímac. Chaskiq: [email protected] / [email protected] /[email protected] Suñaqkuna: Ex Becarios de la Comisión Fulbright del Perú: Jermani Ojeda, estudiante de doctorado Universidad de Texas, Austin; Nico Suárez, instructor de quechua, Universidad de Pensilvania

Qispichiqpa willakuynin: Qillqasqakunapa ima nisqamqa, sapa qillqaqpa makinpim tarikun.

YACHAYKUNA:

Pachamamanchikmanta yuyaymanasqay Mauro A. Donayres Muñoz Anqara Chaski [email protected]; Chumasqa: Kay qillqapiqa imayna pachamamapa qupuyninmanta nin; muyusqallanpim kawsaykunata qispichin. Runa mana allinta uywaptin piñakun, hinallataqmi, kikinpi pakasqanta rimaspa yuyarichin.

Tukuypacha: pachamamanchik qawariy Luis Alberto Caira Huanca DIFODS – MINEDU [email protected]; Chumasqa: Tukuypacha: Pachamamanchik qawariypiqa imayna ñawiwan, sunquwam, yachaywanpas pachamamata uywanchikta qawasqanchikmi. Kay rimariypim pachamama, mamapacha, pachanchikta riqsisunchik. Mamapachaqa uywaq, wiñachiq, kawsay purichiq hinallataq chakrakuna, uywakuna, qachukuna, sallqakuna, apukuna, runakuna uywaqmi. Hinallatami, imaynatam pachamamata kunan pachapi qichwa, yunka ayllukuna riqsinku, uywanku, chayta qawarichin.

Wayrawan yakuwan rimay José Pardo Gómez Universidad Nacional José María Arguedas [email protected]: Chumasqa: Kay pachamamapa wawankunawan yakuwan wayrawan allin kawsaymanta rimanakuy qillqasqaqa, chay kunan pacha, hamuq pacha, qipa pacha kawsarichinapaq hamutasqam, ayllukunaman riqsirichiymi. Imayna uywanakuy apuwan sallqawan runawan allin kawsayman wiña wiñaynmanta ayllunchikpi kasqanmanta yuyariymi.

Pachamama Máximo Contreras Cana Asociación Paz y Esperanza [email protected]; Chumasqa: Kaypiqa pachamama kasqanmanta qillqasqa kachkan. Imaymana runapa ruwasqanta pachamama haywarikuypi churakusqankuta. Chaypaq, iskay runata, warmi qarita, tapukusqa.

RIQSIYKUNA

Taqwirisunchik maymanta kasqanchikta, kallpawan sumaq kawsayman aypanapaq Antonio Rodas Antay Asociación Saywa [email protected]; Chumasqa: Kay qillqaqa willarikun pikunas kanchik, maymantas hamuchik, imaynas ñawpa chankakuna karqa. Hinallataqmi imaymas kawsaynin coloniapi karqa, chamatapas imaynas runakuna kallpanchakunku, qichwasiminta sayarichin.

Pachamamapiqa hawkam tiyana Luis Mujica Bermúdez Universidad Nacional José María Arguedas [email protected]; Chumasqa: Kay qillqapiqa “ Imayna hawka kay maskaymantam” taripan; Hawka kanapaqqa allin kana, qali kana chaymanta qasi kana. Ecuador hinataq Bolivia suyukunapim “allin kawsay” kananpaq rimanku; Suyunchikpi llaqtakunapa nisqankumanhinaqa, manataqsá chaynachu kanman. Antisuyo llaqatakunapiqa hawka kaytas maskachkankuman, manas allin kawsayllatachu.

Aqupampa willakuywan hamutay Gavina F. Córdova Cusihuamán Universidad Nacional José María Arguedas [email protected]; Chumasqa: Kay hamutayqa qichwasimipi willakuy qillqamaytu ñawinchasqamantam paqarimun. Aqupampa, qichwasimillapi qillqasqa willakuyqa taqin anti runapa chiqap kawsakuyninta, yachayninkunapa sunqunta, kunan pacha sasachakuyninkunata hinallataq mana riqsisqankunapi kawsakuynin hatarichisqanmanta, kuyakuynin hinallataq runa kaynin pachamamawan kuskanchasqa kayninta mana karunchaspan. Wakillanpas aswan qatiparisqam kanqa runamasinchikkuna kay willakuy ñawinchayta munarichinarayku.

MUSYAYKUNA

Sisariypa suñakuynin Heberth Loa-Gonzales Universidad Nacional José María Arguedas. [email protected]; Chumasqa: Ima sasachakuypichá tarikun nisqa, chayraykuchiki kay llaqtaman hampukurqa, nispa rimapakusqa. Hinaptinsi, sarakunata hamkarquspa, papa waykukunata ruraspa, watukaq risqa.

Pachamamawan kawsaqchanpi rimarisunchik José Carlos Arévalo Quijano Universidad Nacional José María Arguedas [email protected]; Chumasqa: Pachamamapa rurusqantaqa quykanakunan, chayta ruwaptikiyqa mama sara kusikunman, hinallataq wakin kawsaykunapas, sutillan puñuptiki mamakuchaman pachamama kawsaqchanpi rimarisunki.

Unay pachamantañam qillqaq runakuna ruwasqankuta qawarichiyta munanqaku. Sapakamam yachasqankumanhinam qawasqankuta, riqsisqankuta, taripasqankuta ukusunqunpi kaqkunatapas rimanakuypaq qawarichiyta munachkarqanku unay pachapaq.

MINKARIY UNAYPACHA

Rimanakuypaq qillqaqkunata, yachaqkunata, llaqtakunapa ayllusimin kuyaqkunatapas qayarikuyku, qichwasimipi qillasqanku mastarinankupaq. Qillqakuna (yachaykunata, taripaykunata, hamutaykunata): 800-1000 rimaykunawan. Willakuy (ñawray willakuyta, harawikunata, takikunata): 500 rimaykunawan. Unancha (maytukunamanta, qillqakunamanta): 300 rimaykunawan. Qillqa: Times New Roman 12, 1.5 karunchaynin. Qillqasqapa patachaynin: Sutichaynin /qatiq sutichaynin. Qillqaq (kuna): Sutin, taytamamananta. Kamaq kaynin, chaskinan. Ñawiynin: qichwasimipi, castellanopipas. Yaykuynin /riqsichiynin. Chawpin. Tukupaynin /puchukaynin. Maytusqa qillqakuna. Qillqanapaq RM N° 1218 – 85 – ED kamachisqanta qatina. APA kamachisqanta qatina. Qillqasqa churamunapaq: [email protected] 05, diciembre 2021, wichqakuynin.

Tukupanapaq, kusirikuypaqmi kay qillqakuna qispimuchkan, allinta ñawinchanapaq, hinallataq, qankunapas qillqayta qallariychik, qichwa siminchik chaninchakunanpaq.

 

¿Qué opinas?

DEJA UNA RESPUESTA

Por favor ingrese su comentario!
Por favor ingrese su nombre aquí

*